Hướng dẫn chia động từ tiếng Anh: Thì, đuôi từ và cách dùng thực tế

Chia động từ tiếng Anh là hệ thống thay đổi dạng động từ để diễn đạt thời gian và ý nghĩa. Trong thực tế, nó gói gọn trong ba điểm: một nhóm nhỏ đuôi (-s, -ed), một nhóm dạng bất quy tắc cốt lõi (go, went, gone), và việc dùng rất nhiều trợ động từ như do, be, và have để tạo câu hỏi, câu phủ định, và các dạng hoàn thành hoặc tiếp diễn.

Vì sao chia động từ tiếng Anh có cảm giác khó (dù đơn giản hơn nhiều ngôn ngữ)

Tiếng Anh thường được mô tả là có "chia động từ đơn giản" vì đa số động từ hầu như không đổi theo ngôi. Điều đó đúng, nhưng người học vẫn thấy khó vì tiếng Anh dồn ý nghĩa vào trợ động từ, trật tự từ, và lựa chọn thể (aspect).

Ethnologue ước tính có khoảng 1.5 tỷ người nói tiếng Anh trên toàn cầu (người bản ngữ cộng người dùng như ngôn ngữ thứ hai). Tiếng Anh có vai trò chính thức hoặc trên thực tế ở hàng chục quốc gia và được dùng như ngôn ngữ làm việc trong các tổ chức quốc tế. Vì vậy, bạn sẽ liên tục nghe nhiều giọng và phong cách khác nhau trong phim, nơi làm việc, và trên mạng.

"Cụm động từ trong tiếng Anh là một hệ thống cực kỳ phong phú, không phải vì động từ có nhiều đuôi, mà vì tiếng Anh dùng trợ động từ để tạo thì, thể, bị động, và tình thái."

Rodney Huddleston and Geoffrey K. Pullum, The Cambridge Grammar of the English Language

Nếu bạn học chia động từ như "chỉ là đuôi", tiếng Anh trông rất dễ. Nếu bạn học như "người bản ngữ xây cụm động từ thế nào", bạn sẽ bắt đầu nghe và nói tự nhiên hơn.

Các khối xây dựng: thì, thể, và trợ động từ

Thì và thể, giải thích đơn giản

Trong dạy học thường ngày, người ta nói tiếng Anh có "12 thì". Nhưng theo ngữ pháp chặt chẽ, tiếng Anh đánh dấu hai thì chính trên động từ: hiện tại và quá khứ. Mọi thứ còn lại được tạo bằng trợ động từ và phân từ.

Thể trả lời một câu hỏi khác với thì. Thì nói về thời gian (bây giờ so với trước đây). Thể nói về cách bạn nhìn hành động: đang diễn ra (tiếp diễn) hoặc có liên hệ với hiện tại (hoàn thành).

Ba trợ động từ cốt lõi: do, be, have

Tiếng Anh dựa vào ba động từ trợ giúp xuất hiện với tần suất rất cao:

• do: câu hỏi và phủ định ở hiện tại đơn và quá khứ đơn
• be: thể tiếp diễn (am working) và bị động (was built)
• have: thể hoàn thành (have worked, had worked)

Nếu bạn nắm vững ba động từ này, bạn nắm được phần lớn chia động từ dùng trong hội thoại.

Các đuôi và dạng quan trọng (điều gì thay đổi ở động từ chính)

Ngôi thứ ba số ít -s

Ở hiện tại đơn, chỉ ngôi thứ ba số ít mới thêm -s:

Quy tắc chính tả bạn thực sự cần:

• -ch, -sh, -x, -s, -z, -o thường thêm -es: watch thành watches, go thành goes.
• phụ âm + y thành -ies: study thành studies.

Phát âm rất quan trọng để nghe tự nhiên:

• works kết thúc như /s/ sau âm vô thanh (stops)
• kết thúc như /z/ sau âm hữu thanh (plays)
• kết thúc như /ɪz/ sau âm xì (watches)

Quá khứ -ed (động từ có quy tắc)

Quá khứ có quy tắc dùng -ed, nhưng có ba cách phát âm phổ biến:

Người học hay đọc mọi -ed thành "id". Người bản ngữ không nói như vậy.

Dạng gốc, quá khứ, quá khứ phân từ, -ing

Hầu hết mẫu chia động từ dựa trên bốn dạng:

Hiện tại đơn: thói quen, sự thật, và lịch trình

Hiện tại đơn là lựa chọn mặc định cho thói quen và sự thật chung.

Ví dụ:

• I work from home.
• She works on Fridays.
• The train leaves at 6.

Câu hỏi và phủ định dùng do:

• Do you work weekends?
• I do not work weekends.
• She does not work weekends.

Quá khứ đơn: thời điểm đã kết thúc trong quá khứ

Quá khứ đơn dùng cho hành động đã hoàn tất trong một khoảng thời gian đã kết thúc.

Ví dụ:

• I worked yesterday.
• We went to the cinema last night.

Câu hỏi và phủ định cũng dùng do, nhưng ở dạng quá khứ:

• Did you work yesterday?
• I did not work yesterday.

Đây là một lý do khiến chia động từ tiếng Anh có cảm giác khác: động từ chính thường giữ dạng gốc, còn trợ động từ mang thông tin về thì.

Hiện tại tiếp diễn: hành động đang diễn ra và tình huống tạm thời

Hiện tại tiếp diễn dùng be + -ing:

• I am working right now.
• They are staying with friends this week.

Nó cũng dùng cho kế hoạch tương lai gần:

• I am meeting him tomorrow.

Câu hỏi và phủ định đảo hoặc phủ định be:

• Are you working?
• I am not working.

Hiện tại hoàn thành: trải nghiệm, kết quả, và "thời gian chưa kết thúc"

Hiện tại hoàn thành dùng have/has + past participle:

• I have worked here for three years.
• She has gone to the store.

Ba cách dùng rất đáng học:

1. Trải nghiệm: I have been to Japan.
2. Kết quả ở hiện tại: I have lost my keys. (Bây giờ tôi không tìm thấy.)
3. Thời gian chưa kết thúc: I have worked a lot this week. (Tuần này chưa hết.)

Nhiều người học né hiện tại hoàn thành vì ngôn ngữ của họ không có dạng tương đương chính xác. Nhưng trong tiếng Anh thực tế, nó xuất hiện khắp nơi, nhất là trong phỏng vấn, cập nhật tình hình, và giải thích đời thường.

Quá khứ tiếp diễn và quá khứ hoàn thành: kể chuyện rõ ràng

Quá khứ tiếp diễn: hành động nền

Quá khứ tiếp diễn là was/were + -ing:

• I was working when you called.
• They were watching a movie.

Nó thường đi cùng quá khứ đơn:

• I was cooking when the doorbell rang.

Quá khứ hoàn thành: "quá khứ của quá khứ"

Quá khứ hoàn thành là had + past participle:

• I had already eaten when she arrived.
• They had never seen snow before that trip.

Hãy dùng khi bạn cần thể hiện trình tự rõ ràng, nhất là khi kể chuyện.

Các dạng tương lai: will, going to, và các dạng hiện tại

Tiếng Anh không có một đuôi thì tương lai duy nhất. Nó dùng vài mẫu rất phổ biến.

Will: quyết định, dự đoán, lời hứa

• I will call you later.
• It will rain tomorrow.

Dạng rút gọn cực kỳ phổ biến: I'll, you'll, he'll.

Going to: kế hoạch và dự đoán mạnh

• I am going to study tonight.
• Look at those clouds, it is going to rain.

Hiện tại tiếp diễn và hiện tại đơn cho tương lai

• I am meeting her at 5. (kế hoạch đã sắp xếp)
• The flight leaves at 9. (lịch trình)

Động từ tình thái: can, could, should, must (và vì sao chúng làm việc chia động từ dễ hơn)

Sau động từ tình thái, động từ chính giữ nguyên dạng gốc:

• She can work late.
• They should go now.
• He might be joking.

Điều này giúp người học nhẹ gánh: động từ tình thái loại bỏ phần lớn độ phức tạp của chia động từ. Thử thách nằm ở nghĩa và mức độ lịch sự, không phải ở đuôi động từ.

Nếu bạn muốn giọng điệu đời thường hơn, hãy kết hợp với tiếng lóng và mẫu nói thân mật trong hướng dẫn tiếng lóng tiếng Anh của chúng tôi, vì động từ tình thái thường làm lời đề nghị mềm hơn trong hội thoại hằng ngày.

Động từ bất quy tắc: vấn đề ghi nhớ thật sự

Phần lớn động từ tiếng Anh dùng thường xuyên là bất quy tắc. Vì vậy, động từ bất quy tắc mới là thử thách "thật" của việc chia động từ.

Dưới đây là các mẫu giúp bạn nhớ:

Không đổi (cut, put, hit)

• cut, cut, cut
• put, put, put

Đổi nguyên âm (sing, sang, sung)

• sing, sang, sung
• drink, drank, drunk

Quá khứ và phân từ giống nhau (buy, bought, bought)

• buy, bought, bought
• teach, taught, taught

Dạng hoàn toàn khác (go, went, gone)

• go, went, gone
• be, was/were, been

Nếu bạn muốn học bất quy tắc theo cách có cấu trúc, hãy tập trung vào 50 động từ bạn nghe nhiều nhất trong media trước, rồi mở rộng dần. Tần suất quan trọng hơn sự đầy đủ.

Câu hỏi và phủ định: kỹ năng chia động từ giúp bạn nghe như nói trôi chảy

Do-support trong các thì đơn

Hiện tại đơn:

• You work. (khẳng định)
• Do you work? (câu hỏi)
• You do not work. (phủ định)

Quá khứ đơn:

• You worked.
• Did you work?
• You did not work.

Đây là một đặc điểm tiêu biểu của tiếng Anh hiện đại. Nó cũng là lý do người học đôi khi tạo trật tự từ không tự nhiên như "You work?" trong ngữ cảnh người bản ngữ mong "Do you work?"

Be và have hoạt động khác

Với be, bạn không dùng do:

• You are tired. Are you tired? You are not tired.

Với have làm trợ động từ (hoàn thành), bạn đảo have:

• You have finished. Have you finished? You have not finished.

Bị động: khi tiếng Anh giấu người thực hiện

Bị động là be + past participle:

• The movie was filmed in London.
• The emails are sent every morning.

Bị động phổ biến trong tin tức, văn viết trang trọng, và tiếng Anh nơi làm việc vì nó tập trung vào kết quả và quy trình, không tập trung vào ai làm. Bạn cũng sẽ nghe nó trong cách né tránh lịch sự: "Mistakes were made."

Dạng rút gọn và chia động từ khi nói (điều sách giáo khoa hay dạy thiếu)

Chia động từ tiếng Anh trong hội thoại đầy các dạng rút gọn:

• I'm, you're, he's, she's, we're, they're
• don't, doesn't, didn't
• I've, you've, we've, they've
• I'll, you'll, he'll, she'll

Nếu bạn chỉ luyện dạng đầy đủ, bạn có thể hiểu ngữ pháp nhưng vẫn khó bắt kịp lời nói.

Đây cũng là nơi tiếng Anh giao với ngôn ngữ cấm kỵ và nhấn mạnh. Người ta dùng từ mạnh để tăng lực cảm xúc cho cụm động từ, nhất là khi bực bội. Nếu bạn tò mò, hãy đọc hướng dẫn từ chửi thề tiếng Anh, nhưng hãy coi đó là để nghe hiểu trước, lựa chọn nói sau.

Bản đồ chia động từ thực dụng (cách chọn nhanh)

Khi nói, bạn hiếm khi nghĩ "Thì nào đúng?" Bạn nghĩ "Mình muốn nói gì?" Hãy dùng bản đồ này:

• Thói quen hoặc sự thật: hiện tại đơn (I work here)
• Bây giờ, tạm thời, đang thay đổi: hiện tại tiếp diễn (I am working on it)
• Quá khứ đã kết thúc: quá khứ đơn (I worked yesterday)
• Nền trong quá khứ: quá khứ tiếp diễn (I was working when you called)
• Quá khứ trước một quá khứ khác: quá khứ hoàn thành (I had worked there before)
• Trải nghiệm hoặc kết quả hiện tại: hiện tại hoàn thành (I have worked here before)
• Kế hoạch: going to / hiện tại tiếp diễn (I am going to call, I am calling later)
• Dự đoán hoặc lời hứa: will (I will call)

Lỗi người học hay gặp (và cách sửa bạn có thể áp dụng ngay)

Lỗi 1: thiếu -s ở ngôi thứ ba

Sai: She work every day.
Đúng: She works every day.

Cách sửa: khi luyện hiện tại đơn, luôn thêm ít nhất một câu he/she/it.

Lỗi 2: lẫn quá khứ và phân từ

Sai: I have ate.
Đúng: I have eaten.

Cách sửa: học động từ bất quy tắc theo bộ ba (dạng gốc, quá khứ, phân từ), không học như từ đơn lẻ.

Lỗi 3: dùng sai trợ động từ

Sai: I am agree.
Đúng: I agree. / I agree with you.

Cách sửa: ghi nhớ các mẫu tính từ phổ biến: "I am tired," nhưng "I agree," "I know," "I like."

Lỗi 4: trật tự từ trong câu hỏi

Sai: You do like it?
Đúng: Do you like it?

Cách sửa: luyện 5 câu hỏi hằng ngày với do-support cho đến khi tự động.

Wordy giúp bạn thấm chia động từ qua clip như thế nào

Chia động từ trở nên tự nhiên khi bạn nghe nó theo nhịp thật: dạng rút gọn, lược âm, và chuyển thì nhanh. Đó là lý do clip phim và TV hiệu quả như vậy.

Hãy dùng Wordy như sau:

1. Chọn một clip có nhân vật hỏi nhanh.
2. Nghe lại và shadow câu đó, khớp trọng âm và dạng rút gọn.
3. Lưu cả cụm động từ, không chỉ mỗi động từ.

Nếu bạn muốn có vốn từ khởi động để xem clip dễ hơn, hãy bắt đầu với số và các mẫu tần suất cao trong hướng dẫn số đếm tiếng Anh, vì thời gian, ngày tháng, giá cả, và số lượng xuất hiện liên tục trong cụm động từ.

Kế hoạch tuần đơn giản (để chia động từ bám lâu)

• Ngày 1: hiện tại đơn và hiện tại tiếp diễn, mỗi loại 10 câu
• Ngày 2: câu hỏi và phủ định quá khứ đơn (did + dạng gốc)
• Ngày 3: hiện tại hoàn thành với for/since và already/just/yet
• Ngày 4: động từ bất quy tắc, 15 phút, nhóm theo mẫu
• Ngày 5: các dạng tương lai, will so với going to so với hiện tại tiếp diễn
• Ngày 6: một buổi shadow một cảnh phim từ phim hay nhất để học tiếng Anh
• Ngày 7: viết một câu chuyện ngắn dùng quá khứ đơn, quá khứ tiếp diễn, và quá khứ hoàn thành

Đều đặn thắng nhồi nhét. Chia động từ tiếng Anh ít liên quan đến học thuộc bảng, và liên quan nhiều hơn đến tạo phản xạ.

Nếu bạn muốn thêm các khối nền tảng tiếng Anh ngoài động từ, hãy xem Wordy blog và xếp kỹ năng theo cách lời nói bản ngữ xếp chúng: cụm trước, quy tắc sau, lặp lại luôn luôn.