Từ vựng đồ ăn tiếng Nhật: 30 từ thiết yếu về washoku, sushi, ramen và câu nói khi đi ăn

Từ vựng về đồ ăn tiếng Nhật là một trong những nhóm từ thực tế nhất bạn có thể học. Dù bạn đang gọi món ở một quán ramen tại Tokyo, đọc thực đơn sushi, hay xem cảnh nấu ăn trong anime, các từ về đồ ăn xuất hiện liên tục trong đời sống hằng ngày ở Nhật Bản.

Theo dữ liệu năm 2024 của Ethnologue, tiếng Nhật có khoảng 123 triệu người bản ngữ. Đây là ngôn ngữ đứng sau một trong những truyền thống ẩm thực có ảnh hưởng nhất thế giới. Năm 2013, UNESCO ghi danh 和食 (washoku, ẩm thực Nhật Bản) vào danh sách Di sản văn hóa phi vật thể, không phải như một món ăn đơn lẻ, mà như một thực hành xã hội dựa trên sự tôn trọng thiên nhiên, nguyên liệu theo mùa và tính thẩm mỹ khi trình bày. Học từ vựng đồ ăn cũng là học văn hóa Nhật ở tầng nền tảng nhất.

"Washoku không chỉ là một tập hợp công thức hay nguyên liệu. Đó là một thực hành xã hội toàn diện bắt nguồn từ tinh thần tôn trọng thiên nhiên của người Nhật, gắn chặt với việc sử dụng bền vững các tài nguyên tự nhiên."

(UNESCO, tài liệu đề cử Di sản văn hóa phi vật thể cho Washoku, 2013)

Hướng dẫn này gồm hơn 30 từ đồ ăn thiết yếu theo từng nhóm, kèm kanji, hiragana, cách đọc và bối cảnh văn hóa làm cho từ vựng ẩm thực tiếng Nhật trở nên đặc biệt. Để luyện tập tương tác với nội dung tiếng Nhật chân thực, hãy xem trang học tiếng Nhật của chúng tôi.

Tra cứu nhanh: 30 từ đồ ăn thiết yếu

Cơm và món chính: Nền tảng của mọi bữa ăn

Cơm không chỉ là đồ ăn ở Nhật Bản. Nó là nền tảng của cấu trúc bữa ăn. Từ ご飯 (gohan) vừa có nghĩa là "cơm chín" vừa có nghĩa là "bữa ăn", cho thấy cơm gắn sâu thế nào trong văn hóa ẩm thực Nhật. Theo khảo sát năm 2023 của NHK về thói quen ăn uống, hơn 80% hộ gia đình Nhật vẫn ăn bữa cơm hằng ngày.

ご飯 (ごはん)

Đây là từ đồ ăn quan trọng nhất trong tiếng Nhật. ご飯 (gohan) có hai nghĩa: chỉ cơm trắng đã nấu, và cũng chỉ "một bữa ăn" nói chung. 朝ご飯 (asagohan) nghĩa là "bữa sáng" (cơm buổi sáng), 昼ご飯 (hirugohan) nghĩa là "bữa trưa" (cơm buổi trưa), và 晩ご飯 (bangohan) nghĩa là "bữa tối" (cơm buổi tối). Tiền tố ご là kính ngữ, phản ánh sự trân trọng mà văn hóa Nhật dành cho cơm.

米 (こめ)

Kome chỉ hạt gạo sống, chưa nấu. Mối quan hệ của Nhật Bản với gạo sâu đến mức kanji 米 xuất hiện trong từ chỉ "Mỹ" (米国, beikoku), vì trong lịch sử, Mỹ gắn với thương mại gạo. Cơ quan Văn hóa Nhật Bản ghi nhận rằng từ vựng liên quan đến gạo có hơn 30 thuật ngữ khác nhau trong tiếng Nhật, từ 新米 (shinmai, gạo vụ mới, cũng có nghĩa là "người mới") đến 古米 (komai, gạo cũ).

麺 (めん)

Từ chung chỉ các loại mì. Ẩm thực Nhật có ba loại mì lớn: ラーメン (raamen), うどん (udon), và そば (soba). Mỗi loại có đặc điểm riêng, biến thể theo vùng và phép lịch sự khi ăn. Ở Nhật, húp mì phát ra tiếng không bị xem là thô lỗ, mà là dấu hiệu ăn ngon, và còn giúp làm nguội mì.

Từ vựng về sushi và sashimi

Sushi có lẽ là món Nhật nổi tiếng nhất trên thế giới, nhưng nhiều người học hay nhầm các thuật ngữ quan trọng. 寿司 (sushi) chỉ cơm trộn giấm có phủ hoặc cuộn với nguyên liệu, còn 刺身 (sashimi) là cá sống thái lát ăn không kèm cơm.

寿司 (すし)

Từ sushi thực ra chỉ phần cơm đã nêm, không phải phần cá. Kanji 寿司 là ateji (kanji dùng theo âm), các chữ được chọn vì ý nghĩa may mắn: 寿 (trường thọ) và 司 (quản lý). Các loại phổ biến gồm 握り寿司 (nigirizushi, nắm bằng tay), 巻き寿司 (makizushi, cuộn), và ちらし寿司 (chirashizushi, rải).

刺身 (さしみ)

Sashimi nghĩa là "thân thể bị xiên": 刺 (sashi, xiên) và 身 (mi, thân hoặc thịt). Đây là cá sống thái lát ăn không kèm cơm, thường chấm nước tương và wasabi. Phân biệt được sushi và sashimi trên thực đơn sẽ khiến bạn trông hiểu biết hơn khi đi ăn.

まぐろ

Cá ngừ, món phủ sushi phổ biến nhất ở Nhật. Maguro có nhiều hạng: 赤身 (akami, phần nạc đỏ), 中トロ (chuutoro, phần béo vừa), và 大トロ (ootoro, phần bụng béo, đắt nhất). Ở các quán sushi băng chuyền, đĩa まぐろ thường là một trong những món hết sớm.

Món chín: Ramen, udon và hơn thế nữa

Đồ ăn “comfort food” của Nhật có phạm vi rất rộng. Nhiều món được yêu thích có nguồn gốc ngôn ngữ thú vị, cho thấy lịch sử giao lưu văn hóa của Nhật Bản.

ラーメン

Viết bằng katakana vì được mượn từ tiếng Trung Quốc (拉麺, mì kéo). Dù có nguồn gốc ngoại lai, ramen đã trở thành một trong những món biểu tượng của Nhật. Mỗi vùng có một phong cách đặc trưng: 豚骨 (tonkotsu, nước dùng xương heo) ở Fukuoka, 味噌 (miso) ở Sapporo, 醤油 (shouyu, nước tương) ở Tokyo. Từ ラーメン xuất hiện bằng katakana trên gần như mọi con phố ở các thành phố Nhật.

うどん

Mì lúa mì sợi dày, ăn nóng hoặc lạnh. Udon viết bằng hiragana vì là từ thuần Nhật, nguồn gốc kanji không chắc chắn. Biến thể theo vùng gồm 讃岐うどん (Sanuki udon) từ tỉnh Kagawa, nổi tiếng vì độ dai và chắc. Kagawa đôi khi được gọi là "tỉnh Udon" vì người dân ăn udon bình quân đầu người nhiều nhất Nhật.

そば

Mì kiều mạch có hương vị bùi đặc trưng. Soba có ý nghĩa văn hóa đặc biệt: 年越しそば (toshikoshi soba, soba “qua năm”) được ăn vào đêm giao thừa trên khắp Nhật Bản. Sợi mì dài tượng trưng cho trường thọ, và truyền thống này có từ thời Edo. Soba cũng xuất hiện trong từ 側 (soba, "gần hoặc bên cạnh"), nhưng kanji khác.

天ぷら (てんぷら)

Hải sản hoặc rau củ tẩm bột rồi chiên ngập dầu. Từ này có thể đến từ tiếng Bồ Đào Nha tempero (gia vị) hoặc tempora (mùa Chay), phản ánh việc Nhật tiếp xúc với thương nhân Bồ Đào Nha vào thế kỷ 16. 天ぷら là ví dụ rõ về cách ẩm thực Nhật tiếp thu kỹ thuật ngoại lai rồi biến thành “rất Nhật”.

カレー

Cà ri kiểu Nhật, viết bằng katakana vì đi vào tiếng Nhật qua tiếng Anh (mà tiếng Anh mượn từ tiếng Tamil). Cà ri ăn với cơm kiểu Nhật (カレーライス, karee raisu) đặc và ngọt hơn cà ri Ấn Độ hay Thái. Theo khảo sát của NHK, món này luôn nằm trong top 3 bữa cơm nhà được yêu thích nhất ở Nhật, cùng với ramen và gyoza.

"Cà ri Nhật Bản, ban đầu được đưa vào qua Hải quân Anh thời Minh Trị, đã được bản địa hóa triệt để đến mức nay trở thành một trong những bữa ăn tại nhà được dùng nhiều nhất ở Nhật, một món vừa có nguồn gốc ngoại lai vừa mang tính Nhật Bản điển hình trong thực hành."

(Katarzyna Cwiertka, Modern Japanese Cuisine, Reaktion Books, 2006)

Rau, trái cây và nguyên liệu

Nấu ăn Nhật nhấn mạnh 旬 (shun, tính theo mùa), dùng nguyên liệu đúng lúc ngon nhất. Nguyên tắc này quan trọng đến mức thực đơn nhà hàng thay đổi theo quý để phản ánh thứ tươi nhất.

Đồ ăn viết bằng katakana: Từ mượn trên mọi thực đơn

Một đặc điểm nổi bật của từ vựng ẩm thực tiếng Nhật là sự tách biệt giữa từ thuần (kanji hoặc hiragana) và từ mượn (katakana). Nhận ra quy luật này giúp bạn đoán được “câu chuyện nguồn gốc” của món ăn.

Từ có nguồn gốc Bồ Đào Nha đi vào tiếng Nhật trong giai đoạn giao thương thế kỷ 16:

• パン (pan, bánh mì): từ tiếng Bồ Đào Nha pão
• 天ぷら (tempura): có thể từ tiếng Bồ Đào Nha tempero

Từ có nguồn gốc Trung Quốc gồm nhiều món được yêu thích nhất ở Nhật:

• ラーメン (raamen): từ tiếng Trung 拉麺
• 餃子 (gyouza): từ tiếng Trung 餃子 (jiǎozi)

Từ có nguồn gốc tiếng Anh phản ánh ảnh hưởng phương Tây hiện đại:

• カレー (karee, cà ri)
• ビール (biiru, bia)
• ケーキ (keeki, bánh kem)
• コーヒー (koohii, cà phê)

Khi bạn thấy katakana trên thực đơn, bạn thường có thể đoán từ bằng cách đọc chậm thành tiếng. ハンバーガー là "hanbaagaa" (hamburger), アイスクリーム là "aisu kuriimu" (ice cream), và サラダ là "sarada" (salad). Kỹ năng “giải mã katakana” là một trong những cách nhanh nhất để mở rộng vốn từ khi đi ăn.

Câu nói ở nhà hàng: Từ lúc vào đến lúc trả tiền

Biết nói gì ở nhà hàng Nhật quan trọng không kém việc biết tên món. Văn hóa ăn uống Nhật có những câu cố định cho từng giai đoạn của bữa ăn.

いただきます

Câu nói trước mỗi bữa ăn ở Nhật. Nghĩa đen là "tôi xin nhận một cách khiêm nhường" (từ động từ khiêm nhường いただく, itadaku). Câu này thể hiện lòng biết ơn với người nấu, người nông dân, với động vật và thực vật đã hi sinh, và với thiên nhiên. Không có một bản dịch tiếng Việt duy nhất tương đương hoàn toàn. Nghiên cứu của NHK về thói quen ăn uống cho thấy hơn 90% người Nhật nói いただきます trước bữa ăn, khiến đây là một trong những câu mang tính văn hóa phổ biến nhất trong ngôn ngữ.

ごちそうさまでした

Nói sau khi ăn xong. ご馳走 (gochisou) nghĩa đen là "chạy ngược chạy xuôi", chỉ công sức của chủ nhà tất bật chuẩn bị bữa tiệc. さまでした thêm sắc thái cảm ơn trang trọng. Cả cụm ghi nhận mọi nỗ lực đã tạo nên bữa ăn. Khi rời nhà hàng, nói ごちそうさまでした với nhân viên là điều chuẩn mực và được mong đợi.

お会計 (おかいけい)

Từ chỉ "hóa đơn" hoặc "tính tiền". Để xin tính tiền, nói お会計をお願いします (okaikei wo onegai shimasu). Ở nhiều nhà hàng Nhật, bạn cầm phiếu từ bàn ra quầy gần cửa thay vì trả tại bàn. Một số nơi dùng お勘定 (okanjou), nghĩa tương tự.

Năm nguyên tắc của Washoku

Điều làm 和食 (washoku) trở thành di sản văn hóa được UNESCO công nhận không phải một món cụ thể, mà là một triết lý hoàn chỉnh dựa trên năm nguyên tắc. Hiểu các khái niệm này giúp bạn có vốn từ vượt xa chuyện ăn uống.

五色 (ごしき, goshiki), Năm màu: Mỗi bữa nên có trắng, đen, đỏ, vàng và xanh. Điều này tạo vẻ đẹp thị giác và cân bằng dinh dưỡng. Một bữa 定食 (teishoku) điển hình đạt được điều này qua cơm trắng, rong biển sẫm màu, gừng ngâm đỏ, trứng vàng và rau xanh.

五味 (ごみ, gomi), Năm vị: Ngọt (甘い, amai), mặn (塩辛い, shiokarai), chua (酸っぱい, suppai), đắng (苦い, nigai), và umami (うま味). Nhật Bản là nơi vị thứ năm, umami, được nhà hóa học Kikunae Ikeda xác định khoa học vào năm 1908. Bản thân từ (うま味) đến từ うまい (umai, ngon).

五法 (ごほう, gohou), Năm cách chế biến: Sống (生, nama), hầm hoặc ninh (煮る, niru), nướng (焼く, yaku), hấp (蒸す, musu), và chiên (揚げる, ageru). Một bữa kaiseki đầy đủ kết hợp cả năm cách qua các món theo từng lượt.

旬 (しゅん, shun), Tính theo mùa: Dùng nguyên liệu đúng lúc ngon nhất, như đã nói ở trên.

盛り付け (もりつけ, moritsuke), Trình bày: Nghệ thuật sắp xếp món ăn đẹp mắt. Cách trình bày của Nhật cân nhắc 色 (iro, màu), 形 (katachi, hình), và 器 (utsuwa, bát đĩa). Cái đĩa được xem là một phần của món ăn.

Luyện từ vựng đồ ăn với nội dung tiếng Nhật thật

Cảnh ăn uống xuất hiện trong gần như mọi phim điện ảnh, phim truyền hình và anime Nhật, từ các cảnh bếp núc tỉ mỉ trong phim của Studio Ghibli đến những cuộc trò chuyện ở quán ramen trong các bộ phim đời thường. Những cảnh này chứa rất nhiều từ vựng trong hướng dẫn này: câu gọi món, tên nguyên liệu và các câu nghi thức mở đầu và kết thúc bữa ăn.

Hãy xem hướng dẫn về những bộ phim hay nhất để học tiếng Nhật để lấy gợi ý. Những phim như Tampopo và Spirited Away đặc biệt dày đặc từ vựng đồ ăn và văn hóa ăn uống.

Wordy giúp bạn luyện từ đồ ăn trong ngữ cảnh thật bằng cách xem nội dung tiếng Nhật với phụ đề tương tác. Khi ご飯, ラーメン, hoặc いただきます xuất hiện trong lời thoại, bạn có thể chạm để xem kanji, cách đọc và nghĩa ngay lập tức. Hãy khám phá blog của chúng tôi để xem thêm các hướng dẫn tiếng Nhật, hoặc vào trang học tiếng Nhật để bắt đầu xây vốn từ ngay hôm nay.